Dimitrije Mitrinović: Srbin idejni otac ujedinjene Evrope

Zli jezici su govorili da je mistik, prorok, plejboj, špijun, sektaš...Oni drugi, koji su se kleli u njega, tvrdili su da je čovek sa konciznom mišlju, pionir ideje o ujedinjenoj Evropi, avangardni umetnik, beskompromisni književni kritičar, prvi srpski geopolitičar, najveći balkanski anglofil posle Čedomilja Mijatovića, filosof...

I jedni i drugi se, međutim, slažu da je Dimitrije Mitrinović pre i iznad svega, bio sanjar.

Njegov san o ujedinjenoj, pravednoj, stabilnoj, prosperitetnoj a opet ponosnoj i solidarnoj Evropi je u praskozorje Prvog svetskog rata izgledao kao potpuna utopija. Neko će opet primetiti da je takva, Mitrinovićeva, Evropa utopija i danas...

Bez obzira na sve, delo i misija nekadašnjeg pripadnika “Mlade Bosne” koji je sanjao ujedinjenje svog, srpskog naroda, prevazišlo je okvire Balkana pa čak i Evrope.

Danas se sasvim slobodno i sigurno može reći da je Mitrinović, jedan od najvećih srpskih intelektulaca u 20. veku, široj javnosti gotovo nepoznat, više od četiri decenije posvetio ostvarenju sna o zajednici evropskih naroda. Pod takvom Evropom podrazumevao je, kako su kasnije tvrdili njegovi učenici, jedinstvo duhovnog prostora i inteligencije.

Njegove misli, međutim, ostaće u zapećku domaće javnosti i samo zahvaljujući entuzijastima i iskrenim poštovaocima Mitrinovićevog rada, danas se može govoriti o kakvom-takvom, bivstvovanju Mitrinovićeve ideje među Srbima. Među njima su, svakako profesor Dušan Pajin koji je svojim predavanjima približio Mitrinovićev život, Branko Kukić, urednik izdavačke kuće “Gradac” koja je i objavila delo “Treća sila” kao i izvanredna studija “Dogma i utopija Dimitrija Mitrinovića” Predraga Palavestre.

Dimitrije Mitrinović rođen je u Bosni i Hercegovini u srpskom selu Donja Poplata. Iako je ovaj Hercegovac bio aktivan član “Mlade Bosne”, pripadao je onom krilu ove organizacije koja nije videla rešenje srpskog pitanja u velikim ratovima i sudbonosnim sudarima. Mitrinović je predvodio grupu onih koji su pokušavali da “naprave malo i lijepo jugoslovenstvo u Sarajevu”, u koje su smešali političke doktrine kneza Mihaila i Garašanina, Štrosmajera i ilirce, vidovdansku mitologiju Meštrovićevih monumenata, i obaveznu inostranu lektiru sa “stranicame što uznose pijanstvo borbe”.

Kako smatra Branko Kukić , zahvaljujući posvećenosti nacionalnom zadatku, energiji zbog koje je dobio nadimak Mita Dinamita, obrazovanjem, vezama sa Beogradom i naročitom talentu za konspirativni rad, Mitrinović se nalazio u samom središtu tadašnje jugoslovenske revolucionarne omladine, koja se kretala u trouglu Zagreb–Sarajevo–Beograd.

 “Slobodnomisleći književni kritičar, tumač našeg genijalnog vajara Meštrovića, jedan od najboljih govornika naše zemlje, Mitrinović je obišao sve srpske zemlje sa referatima o moralnoj solidarnosti Jugoslovena, o njihovoj literaturi, poeziji, slikarstvu, vajarstvu”, opisivao ga je mladobosanac Vladimir Gaćinović.

Uređivao je “Bosansku vilu” gde su svoje prve radove i pesme objavljivali Crnjanski i Andrić.

Sa Balkana je otišao u vreme balkanskih ratova kada mu se Minhen učinio kao inetektualna prestonica Evrope. Ubrzo potom, predosećajući Veliki rat koji je kucao na vratima njegovog zavičaja, ide u London, gde će od 1914. pa sve do kraja svog života 1953. ispisati najumnije traktate o književnosti, metafizici, strategiji, ljubavi...

U Minhenu je bio gost i štićenik Hajnriha Velfina, tadašnjeg najpoznatijeg evrospkog istoričara umetnosti. Oduševljen idejama avangrade, Mitrinović radi doktorat o modernoj umetnosti. U Minhenu i Berlinu stupa u kontakt sa najvećim inetelektualcima Erihom Gutkindom i Vasilijem Kandinskim koji u njemu prepoznaju ogromnu energiju i kreativnost dostojnu najvećih erudita antičkog sveta.

“Stameni Sloven izbrijane glave, sa crnim obrvama nalik na krila i opčinjavajućim očima”, opisivao ga je Alen Vots, potonji osnivač Američke akademije za azijske studije. “Tajanstven” i “hipnotičan”, reči su kojima se često opisuju njegova pojava i ličnost koja je u potpunosti dolazila do izražaja ne toliko u pisanju, koliko u neposrednom kontaktu, o čemu postoje brojna svedočanstva.

Mitrinović ubrzo dobija poziv da se približi “Savezu krvi” koji je okupljao najveće evropske intelektualce - Frederika van Edena, Martina Bubera, Pabla Pikasa, nobelovca Romena Rolana, Aptona Sinklera.

Pokreću časopis “Arijska Evropa”, kako bi sprečili ono, što se neumitno približavalo - opštu evropsku klanicu.Pridev “arijski” bio je, simbol evropskog duhovnog jedinstva, što je tri decenije kasnije u Nemačkoj zvučalo kao dobar vic. Bez obzira što vidi da rat svakako dolazi, Mitrinović se ne predaje i 1914. ide još dalje. Izdaje osnovne ideje pokreta “Nezavisna Evropa”:

- Novo čovečanstvo samo će sebe kreirati kroz uniju evropskih republika
-Budućnost čovečanstva ne može se stvarati slepim istorijskim i sudbinskim instinktima, kroz svetske ratove koji su u pripremi na svim stranama;
- Narodi Evrope trebalo bi da stvore zajedničko bratstvo sa Zapadnim i Južnim Slovenima, kao i Rusima, Mađarima, Fincima i Jevrejima;

U leto 1914. Mitrinović sa pasošem Kraljevine Srbije napušta Nemačku i odlazi u Veliku Britaniju. I tada je aktivan - piše, radi, organizuje izložbe, razmišlja o južnoslovenskom ujedinjenju kao klici kasnije unije evropskih republika.

Organizuje izložbu Ivana Meštrovića, koji je u to vreme opčinjen Srbijom i kosovskim mitom. Oslonac je Tinu Ujeviću, pomaže srpsku dijasporu ali i dalje mašta o evropskom jedinstvu.
 

U senci Versajskog ugovora i poniženja Sila Stante, pokreće “The New Age”, čiji urednik je bio i nobelovac Džordž Bernard Šo. U esejima analizira sinergiju nauke, političkog uma i volje...Odbacuje determinizam, sudbinu, dato određenje i bez obzira što se strastveno baca na proučavanje hinduizma, šintoizma i lamaizma veruje u aktivan princip. Duboko u sebi prezire i kritikuje evropski kolonijalizam kao teg o vratu i proriče da taj kamen preti da uguši “Staru damu”.

Posebno se bavi odnosima Evropljana prema tamnoputima i Azijatima. Kritikuje evropski stav prema afričkim i azijskim narodima kao “instinktivan”, “neinteligentan” i “potpuno neevropski”.

Profesor Dušan Pajin, jedan od najboljih poznavalava dela Dimitrija Mitrinovića, podseća da je u Engleskoj Mitrinović promovisao najveće mislioce svog doba - Adlera, Huserla, Štajnera, predstavnike Bečkog kruga.

Sve više proučava i populariše istočne filosofije i pokušava da razbije engleski izolacionizam koji vidi kao glavnu smetnju sveevropskom ujedinjenju. Tridesetih godina, u osvit dolaska nacizma, Dimitrije Mitrinović u Engleskoj osniva grupu i časopuis “Nova Evropa”. U časopisu “New Britain Weekly” 1933. godine, filigranski tačno anticipira buduća ratna razaranja i posebnu ekspazionističku ulogu Hitlerovog rajha. I pored sverga ne kllone duhom. I dalje vidi novu Evropu, ujedinjenu, od Urala do Atlantika.

“Ostavština Dimitrija Mitrinovića i proglasi grupe Nova Evropa i njenog časopisa zapanjuju danas svojom dalekovidošću, kako zbog predviđanja mogućih problema i teškoća, tako i po predloženim rešenjima. Tadašnji proglas ove grupe sadrži načela koja su i danas ključna za Evropsku uniju”, kaže profesor Dušan Pajin.